Trước hết, bài viết này tập trung phân tích sự khác biệt giữa việc code chỉ chạy được và việc viết code maintain được. Tuy nhiên, mục tiêu không chỉ dừng lại ở lý thuyết. Vì vậy, các ví dụ và lập luận trong bài đều xuất phát từ thực tế dự án. Ngoài ra, mỗi phần đều được liên kết với nhau nhằm giúp người đọc dễ theo dõi hơn.
Trong rất nhiều dự án thực tế, code chạy được thường được xem là đã hoàn thành nhiệm vụ. Tuy nhiên, code maintain được mới là yếu tố quyết định chất lượng lâu dài của phần mềm. Tuy nhiên, trong môi trường làm việc dài hạn, điều đó là chưa đủ. Thực tế cho thấy, rất nhiều hệ thống gặp vấn đề không phải vì code sai, mà vì code không thể maintain.
Nói cách khác, chạy được chỉ là bước đầu. Maintain được mới là bài toán thật sự của software development.
Code chạy được là gì?
Trước hết, cần hiểu rõ khái niệm code chạy được trong bối cảnh phát triển phần mềm.
Trước hết, code chạy được đơn giản là code đáp ứng đúng yêu cầu hiện tại: không lỗi, không crash và cho ra kết quả mong muốn. Ở góc nhìn ngắn hạn, đây là mục tiêu hợp lý, đặc biệt khi deadline gấp hoặc task nhỏ.
Tuy nhiên, code chạy được thường chỉ tập trung vào “làm sao cho xong”, chứ chưa quan tâm nhiều đến cấu trúc, khả năng mở rộng hay tính dễ đọc.
Vì vậy, code chạy được chưa đảm bảo rằng người khác (hoặc chính bạn trong tương lai) có thể hiểu và chỉnh sửa nó một cách an toàn.
Code maintain được là gì?
Ngược lại, khi nói đến code maintain được, chúng ta đang nói đến giá trị dài hạn của hệ thống.
Code maintain được là khái niệm cốt lõi trong phát triển phần mềm hiện đại, dùng để chỉ những đoạn code dễ đọc, dễ hiểu và dễ bảo trì theo thời gian.
Ngược lại, code maintain được là code có thể dễ dàng đọc, hiểu, sửa và mở rộng theo thời gian. Điều này đặc biệt quan trọng khi dự án có nhiều người tham gia hoặc phát triển lâu dài.
Thông thường, code maintain được có một số đặc điểm sau:
- Cấu trúc rõ ràng, tách trách nhiệm hợp lý
- Tên biến, tên hàm thể hiện đúng ý nghĩa
- Ít logic ẩn, ít side effect khó đoán
- Dễ debug và dễ test
Nhờ đó, khi có yêu cầu mới, việc thay đổi code không trở thành nỗi ám ảnh.
Vì sao nhiều code chạy được nhưng không maintain được?
Tuy nhiên, không phải ngẫu nhiên mà nhiều hệ thống rơi vào tình trạng khó bảo trì.
1. Áp lực deadline và tư duy ngắn hạn
Trước hết, deadline là kẻ thù lớn nhất của maintainability. Khi thời gian gấp, lập trình viên có xu hướng viết code nhanh để kịp bàn giao.
Tuy nhiên, nếu tư duy này lặp lại quá nhiều lần, codebase sẽ dần trở nên rối rắm và khó kiểm soát.
2. Thiếu chuẩn chung trong team
Bên cạnh đó, việc không có coding convention hoặc kiến trúc rõ ràng khiến mỗi người viết code theo một kiểu.
Kết quả là project trở thành tập hợp của nhiều phong cách khác nhau, gây khó khăn cho việc đọc và maintain.
3. Lạm dụng best practice một cách máy móc
Ngoài ra, việc áp dụng best practice mà không hiểu bản chất cũng là nguyên nhân phổ biến. Ví dụ, tách quá nhiều layer, abstraction hoặc component nhỏ không cần thiết.
Hệ quả là code trông “đúng bài”, nhưng lại khó theo dõi luồng logic thực tế.
Dấu hiệu nhận biết code khó maintain
Do đó, việc nhận diện sớm các dấu hiệu này là cực kỳ quan trọng.
Để đánh giá nhanh, bạn có thể tự hỏi:
- Mất bao lâu để hiểu một file code?
- Sửa một logic nhỏ có ảnh hưởng dây chuyền không?
- Có sợ chạm vào code vì lo bug phát sinh không?
- Viết test cho đoạn code này có khó không?
Nếu phần lớn câu trả lời là “có”, rất có thể code đó đang khó maintain.
Làm sao để viết code vừa chạy được vừa maintain được?
Vì vậy, thay vì chỉ tập trung vào việc code chạy đúng, chúng ta cần thay đổi tư duy khi viết code.
Ưu tiên readability trước sự thông minh
Trước hết, hãy viết code cho người đọc, không phải cho bản thân khoe kỹ thuật. Code rõ ràng luôn tốt hơn code thông minh nhưng khó hiểu.
Tách trách nhiệm đúng mức
Tiếp theo, mỗi function hoặc module nên làm một việc rõ ràng. Tuy nhiên, cũng không nên tách quá nhỏ đến mức làm mất mạch logic.
Đặt tên có ý nghĩa
Ngoài ra, tên biến và tên hàm tốt có thể giúp bạn tiết kiệm rất nhiều dòng comment. Đây là cách tăng maintainability rẻ nhưng hiệu quả.
Refactor định kỳ
Cuối cùng, refactor không phải là việc làm thêm khi rảnh, mà nên là một phần của quá trình phát triển. Nhờ refactor đều đặn, codebase sẽ không bị xuống cấp theo thời gian.
Code maintain được mang lại lợi ích gì?
Về lâu dài, code maintain được giúp:
- Giảm thời gian fix bug
- Dễ onboard member mới
- Tăng tốc độ phát triển tính năng
- Giảm stress cho cả team
Quan trọng hơn, nó giúp team tự tin thay đổi và cải tiến hệ thống mà không sợ phá vỡ những phần đang chạy ổn định.
Kết luận
Cuối cùng, mọi phân tích ở trên đều cho thấy tầm quan trọng của việc hướng tới code maintain được.
Từ góc độ kỹ thuật, việc hướng tới code maintain được không phải là lựa chọn xa xỉ, mà là yêu cầu bắt buộc nếu dự án muốn phát triển bền vững.
Tóm lại, code chạy được ≠ code maintain được. Chạy được chỉ giải quyết hiện tại, còn maintain được mới giải quyết tương lai.
Một sản phẩm tốt không chỉ nằm ở việc nó hoạt động đúng, mà còn ở việc nó có thể tiếp tục phát triển một cách bền vững. Vì vậy, hãy viết code không chỉ để chạy, mà còn để người khác có thể sống chung với nó trong thời gian dài.
