Một trò chơi đơn giản
Hãy tưởng tượng bạn và một người lạ được tham gia một trò chơi.
Ban tổ chức đưa cho người kia 100 USD và yêu cầu họ chia số tiền này cho bạn.
Luật chơi rất đơn giản:
- Người kia đề xuất cách chia tiền.
- Bạn chỉ có hai lựa chọn: Đồng ý hoặc Từ chối.
- Nếu đồng ý, hai người nhận tiền theo đúng tỷ lệ đề xuất.
- Nếu từ chối, cả hai đều nhận 0 USD.
Ví dụ:
- Người kia đề nghị chia 50 USD cho bạn và giữ 50 USD.
- Nếu đồng ý, mỗi người nhận 50 USD.
Khá đơn giản.
Nhưng điều gì sẽ xảy ra nếu họ đề nghị:
Bạn: 10 USD
Họ: 90 USDBạn sẽ làm gì?
Theo kinh tế học cổ điển
Nếu chỉ quan tâm đến tiền, câu trả lời rất rõ ràng.
Nhận 10 USD > Nhận 0 USDDo đó, bạn nên chấp nhận mọi đề nghị lớn hơn 0.
Thậm chí:
Bạn: 1 USD
Họ: 99 USDvẫn tốt hơn là không nhận được gì.
Nếu con người hoàn toàn lý trí theo nghĩa kinh tế học cổ điển, gần như mọi đề nghị đều sẽ được chấp nhận.
Nhưng thực tế lại khác
Khi các nhà nghiên cứu thực hiện thí nghiệm này với người thật, kết quả hoàn toàn bất ngờ.
Nhiều người từ chối những đề nghị mà họ cho là quá bất công.
Ví dụ:
Bạn: 10 USD
Họ: 90 USDrất nhiều người chọn:
Từ chốiĐiều này đồng nghĩa với việc họ tự nguyện bỏ đi 10 USD chỉ để người kia cũng không nhận được 90 USD.
Nói cách khác:
Con người không chỉ quan tâm đến số tiền mình nhận được. Họ còn quan tâm đến việc liệu cách chia đó có công bằng hay không.
Kết quả thí nghiệm
Trong nhiều nghiên cứu trên thế giới, các đề nghị chia dưới khoảng 20% thường bị từ chối với tỷ lệ khá cao.
Ngược lại, các đề nghị gần 50/50 thường được chấp nhận gần như tuyệt đối.
Điều thú vị hơn là người đưa ra đề nghị cũng biết điều này.
Thay vì đưa ra mức thấp nhất có thể, đa số mọi người thường đề xuất:
40 / 60
hoặc
50 / 50dù họ hoàn toàn có thể thử giữ nhiều tiền hơn.
Họ hiểu rằng nếu quá tham lam, đối phương có thể phá hỏng cuộc chơi.
Điều gì đang xảy ra?
Ultimatum Game cho thấy con người có thêm một yếu tố trong “hàm lợi ích”:
Lợi ích = Tiền bạc + Cảm nhận về sự công bằngĐôi khi cảm giác bị đối xử bất công khó chịu đến mức người ta sẵn sàng mất tiền để phản đối nó.
Đây là điều mà các mô hình kinh tế cổ điển không dự đoán được.
Ứng dụng trong doanh nghiệp
Giả sử công ty có 2 nhân viên.
Cả hai đều đóng góp tương đương nhau cho một dự án.
Cuối năm:
Nhân viên A: thưởng 5 triệu
Nhân viên B: thưởng 50 triệuVề mặt tài chính:
5 triệu > 0Nhân viên A vẫn có lợi.
Nhưng thực tế, phản ứng thường là:
- Mất động lực.
- Bất mãn.
- Muốn nghỉ việc.
Lý do không nằm ở số tiền tuyệt đối.
Nó nằm ở cảm giác bị đối xử không công bằng.
Ứng dụng trong startup
Nhiều startup thất bại không phải vì thiếu doanh thu.
Mà vì các nhà sáng lập cảm thấy việc chia cổ phần không công bằng.
Ví dụ:
- Founder A làm việc toàn thời gian 3 năm.
- Founder B đóng góp rất ít.
Nhưng cả hai vẫn sở hữu:
50% - 50%Hoặc ngược lại:
- Một người làm gần như toàn bộ công việc.
- Nhưng chỉ nhận 10% cổ phần.
Khi cảm nhận về công bằng bị phá vỡ, xung đột thường xuất hiện rất nhanh.
Bài học lớn nhất
Ultimatum Game cho thấy một sự thật thú vị:
Con người không phải là những cỗ máy tối đa hóa tiền bạc.
Trong rất nhiều tình huống, chúng ta sẵn sàng hy sinh lợi ích ngắn hạn để bảo vệ những giá trị như công bằng, danh dự hoặc sự tôn trọng.
Vì vậy, khi thiết kế sản phẩm, quản lý nhân sự hay xây dựng cộng đồng, câu hỏi không chỉ là:
“Người dùng nhận được bao nhiêu?”
mà còn là:
“Họ có cảm thấy cách phân chia đó là công bằng hay không?”
Source:
